Bệnh thoái hóa khớp ở người cao tuổi
Thoái hóa khớp là một bệnh lý mạn tính,tổn thương ở bệnh không phải là viêm nhiễm mà là thoái hóa sụn khớp kèm theo phản ứng xương và sụn.Thoái hóa khớp được xem là bệnh của người có tuổi, nhưng trong thực tế thì bệnh xẩy ra ở tất cả mọi lứa tuổi,tuy nhiên có đến đến 60% người trên 60 tuổi và 85% người trên 80 tuổi bị thoái hóa khớp.Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới(WHO),có 0,5% dân số bị bệnh lý khớp và 1/5 trong đó là thoái hóa khớp.Khi thời tiết thay đổi và khi lạnh ẩm sắp tới các triệu chứng càng trầm trọng hơn.
TỔN THƯƠNG TRONG THOÁI HÓA KHỚP
Quan sát ở đầu xương của động vật,chúng ta thấy đầu xương này được phủ bởi một lớp màu trắng rất trơn láng được gọi là sụn.Thoái hóa khớp thường xẩy ra ở vị trí sụn,tuy nhiên,tổn thương có thể xẩy ra ở xương dưới sụn hoặc ở màng hoạt dịch(bao bọc khớp).Sụn khớp bình thường là một mô không có mạch máu,bề mặt nhẵn bóng,có hai chức năng:Đảm bảo cho khớp cử động được dễ dàng và chịu gánh nặng cơ học.Sụn gồm các chất gian bào và một ít tế bào sụn sản xuất ra các thành phần cấu tạo chất gian bào.Những thành phần này làm cho sụn khớp có khả năng chịu đựng được lực ép vào.Chất gian bào gồm 3 thành phần chính là nước(70%),chất tạo keo(làm sụn có cấu trúc riêng và độ bền) và proteoglycan ưa nước(tồn tại dưới dạng kết hợp với acid hyaluronic,gắn chặt vào cấu trúc chất tạo keo).Trong thoái hóa khớp thì các sụn này có sự biến đổi về sinh hóa và hình thái.Người ta thấy proteoglycan giảm lượng ở gian bào,giảm proteoglycan kết hợp.Khi mới bắt đầu bị bệnh,có sự tăng tổng hợp proteoglycan,nhưng khi bệnh tiến triển thì có sự giảm tổng hợp.Có sự tăng hoạt động của một số men ở màng hoạt dịch vào gian bào làm hư hỏng cấu trúc của sụn.Sự thóai hóa tại chỗ của sụn,sự hình thành một xương mới và sụn là những điểm chủ yếu trong thoái hóa khớp.Có sự rạn nứt và vỡ mảnh nhỏ tại chỗ của sụn đồng thời xuất hiện các chỗ gãy dưới sụn,hình thành các nang dưới sụn.Các nang này có thể thứ phát sau các rạn gãy vi thể,sau hoại tử xương hoặc xâm nhập hoạt dịch qua các chỗ rạn nứt.Cùng nhằm mục đích để chỉnh sửa sẽ làm xuất hiện các gai xương ở phần ngoài của khớp, cũng có thể gặp viêm thứ phát nhẹ ở màng hoạt dịch.
SỰ LÃO HÓA LÀ NGUYÊN NHÂN CỦA THOÁI HÓA KHỚP
Như đã nêu ở phần trên, thoái hóa khớp là bệnh của toàn bộ các thành phần cấu tạo khớp như sụn, xương dưới sụn,bao hoạt dịch.Nguyên nhân đầu tiên được đề cập là tích tuổi.Thoái hóa khớp hay gặp ở người có tuổi và người già, người ta cho rằng sụn trong quá trình lão hóa chống đỡ kém với sự cọ xát cơ học sẽ dẫn tới tổn thương và phá hủy cấu trúc khớp.Theo quy luật của tạo hóa thì càng lớn tuổi khả năng sinh sản và tái tạo sụn giảm dần.Tế bào sụn theo thời gian sẽ lão hóa,già dần, khả năng tổng hợp chất tạo nên sợi collagen và proteoglycan giảm dần dẫn đến chất lượng sụn suy giảm,mất tính đàn hồi cũng như khả năng chịu lực.
Nguyên nhân tiếp theo là sự thừa cân dẫn tới tăng sức nặng đè ép lên khớp,các nghiên cứu cho thấy sự tăng thoái hóa khớp ở người thừa cân nhất là ở khớp gối, háng, cột sống…yếu tố cơ học được cho là yếu tố thúc đẩy quá trình thoái hóa nhanh.Yếu tố này thể hiện ở sự tăng bất thường lực nén trên một đơn vị diện tích của mặt khớp.Sự đè ép lặp đi lặp lại sẽ đưa đến sự phá hủy sụn.Chẳng hạn cầu thủ bóng đá dễ bị thoái hóa khớp gối,cầu thủ bóng chuyền dễ bị thoái hóa khớp vai và khuỷu,thợ mỏ thoái hóa khớp vai và gối…Ngoài ra còn nhiều yếu tố khác có thể là nguyên nhân của thoái hóa khớp như di truyền( cơ địa già sớm,thoái hóa khớp thể hột toàn thể) nội tiết(mãn kinh, đái tháo đường,loãng xương), chuyển hóa(bệnh gout).
THOÁI HÓA KHỚP CHỦ YẾU LÀ TỔN THƯƠNG TẠI CHỖ
Bệnh xuất hiện ở một hay nhiều khớp nhưng không có biểu hiện hệ thống,đây là đặc điểm phân biệt với các bệnh khác.Dấu hiệu chính của thoái hóa khớp là đau nhiều tại các khớp bị tổn thương,cảm giác đau tăng khi gắng sức và giảm khi nghỉ ngơi.trừ trường hợp thoái hóa cột sống gây chèn ép rễ thần kinh gây đau lan dọc dây thần kinh,còn lại phần lớn gây đau tại chỗ khớp bị thoái hóa.Đau có thể thành đợt kéo dài rồi giảm dần và hết,sau đó lại xuất hiện đợt đau khác sau khi vận động nhiều,nếu đau nhiều sẽ gây tình trạng co cơ phản ứng.
Trong thoái hóa khớp có tình trạng hạn chế vận động của khớp do tổn thương cấu trúc khớp (sụn,xương dưới sụn, bao hoạt dịch).Các động tác bị hạn chế có thể không nhiều và có thể chỉ ảnh hưởng một số động tác.Do hạn chế vận động nên nhóm cơ liên quan không hoạt động lâu ngày dẫn tới teo cơ. Các khớp thoái hóa có thể bị biến dạng nhưng không nhiều như các bệnh khớp khác,ở đây có thể có tình trạng gai xương mọc ở đầu xương hoặc cột sống bị gù, vẹo, cong, lõm.Ngoài ra có thể nghe được tiếng lạo xạo khi vận động khớp hoặc tràn dịch khớp, cũng có thể gặp tình trạng cứng khớp(xẩy ra định kỳ khi vừa ngủ dậy hoặc đứng lên).Nếu có sưng,nóng, đỏ tại khớp thì là một viêm khớp kèm theo.
PHÒNG NGỪA VÀ CHỮA TRỊ THOÁI HÓA KHỚP
Từ nguyên nhân gây ra thoái hóa khớp các chuyên gia đưa ra một số khuyến cáo nhằm phòng ngừa tình trạng thoái hóa khớp:
- Trong lao động, thể dục thể thao nên tránh một số tư thế xấu.
- Tránh các tác động quá mạnh,đột ngột và sai tư thế khi mang vác,đẩy,nâng,bưng,xách.
- Có chế độ ăn uống tập luyện phù hợp để tránh tăng cân quá mức.
- Phát hiện và chữa trị các bệnh lý của xương khớp, ngăn ngừa thoái hóa khớp thứ phát.
- Phòng ngừa và phát hiện sớm các bệnh nghề nghiệp,nhất là những người lao động nặng
Chữa trị chủ yếu là chữa triệu chứng: Giảm đau và kháng viêm.Không có thuốc ngăn ngừa quá trình thoái hóa khớp, trong đợt cấp tính dùng thuốc giảm đau và kháng viêm.Điều quan trọng là điều trị phục hồi chức năng.Hiện nay người ta quan tâm tới các phương pháp không dùng thuốc: Các bài tập thể dục cho từng vị trí thoái hóa,xoa bóp, vật lý trị liệu: chườm nóng, đèn hồng ngoại,máy sóng ngắn, sóng siêu âm,xung điện… Đôi khi cần can thiệp ngoại khoa để chỉnh hình hoặc giải quyết chèn ép thần kinh.
TỔN THƯƠNG TRONG THOÁI HÓA KHỚP
Quan sát ở đầu xương của động vật,chúng ta thấy đầu xương này được phủ bởi một lớp màu trắng rất trơn láng được gọi là sụn.Thoái hóa khớp thường xẩy ra ở vị trí sụn,tuy nhiên,tổn thương có thể xẩy ra ở xương dưới sụn hoặc ở màng hoạt dịch(bao bọc khớp).Sụn khớp bình thường là một mô không có mạch máu,bề mặt nhẵn bóng,có hai chức năng:Đảm bảo cho khớp cử động được dễ dàng và chịu gánh nặng cơ học.Sụn gồm các chất gian bào và một ít tế bào sụn sản xuất ra các thành phần cấu tạo chất gian bào.Những thành phần này làm cho sụn khớp có khả năng chịu đựng được lực ép vào.Chất gian bào gồm 3 thành phần chính là nước(70%),chất tạo keo(làm sụn có cấu trúc riêng và độ bền) và proteoglycan ưa nước(tồn tại dưới dạng kết hợp với acid hyaluronic,gắn chặt vào cấu trúc chất tạo keo).Trong thoái hóa khớp thì các sụn này có sự biến đổi về sinh hóa và hình thái.Người ta thấy proteoglycan giảm lượng ở gian bào,giảm proteoglycan kết hợp.Khi mới bắt đầu bị bệnh,có sự tăng tổng hợp proteoglycan,nhưng khi bệnh tiến triển thì có sự giảm tổng hợp.Có sự tăng hoạt động của một số men ở màng hoạt dịch vào gian bào làm hư hỏng cấu trúc của sụn.Sự thóai hóa tại chỗ của sụn,sự hình thành một xương mới và sụn là những điểm chủ yếu trong thoái hóa khớp.Có sự rạn nứt và vỡ mảnh nhỏ tại chỗ của sụn đồng thời xuất hiện các chỗ gãy dưới sụn,hình thành các nang dưới sụn.Các nang này có thể thứ phát sau các rạn gãy vi thể,sau hoại tử xương hoặc xâm nhập hoạt dịch qua các chỗ rạn nứt.Cùng nhằm mục đích để chỉnh sửa sẽ làm xuất hiện các gai xương ở phần ngoài của khớp, cũng có thể gặp viêm thứ phát nhẹ ở màng hoạt dịch.
SỰ LÃO HÓA LÀ NGUYÊN NHÂN CỦA THOÁI HÓA KHỚP
Như đã nêu ở phần trên, thoái hóa khớp là bệnh của toàn bộ các thành phần cấu tạo khớp như sụn, xương dưới sụn,bao hoạt dịch.Nguyên nhân đầu tiên được đề cập là tích tuổi.Thoái hóa khớp hay gặp ở người có tuổi và người già, người ta cho rằng sụn trong quá trình lão hóa chống đỡ kém với sự cọ xát cơ học sẽ dẫn tới tổn thương và phá hủy cấu trúc khớp.Theo quy luật của tạo hóa thì càng lớn tuổi khả năng sinh sản và tái tạo sụn giảm dần.Tế bào sụn theo thời gian sẽ lão hóa,già dần, khả năng tổng hợp chất tạo nên sợi collagen và proteoglycan giảm dần dẫn đến chất lượng sụn suy giảm,mất tính đàn hồi cũng như khả năng chịu lực.
Nguyên nhân tiếp theo là sự thừa cân dẫn tới tăng sức nặng đè ép lên khớp,các nghiên cứu cho thấy sự tăng thoái hóa khớp ở người thừa cân nhất là ở khớp gối, háng, cột sống…yếu tố cơ học được cho là yếu tố thúc đẩy quá trình thoái hóa nhanh.Yếu tố này thể hiện ở sự tăng bất thường lực nén trên một đơn vị diện tích của mặt khớp.Sự đè ép lặp đi lặp lại sẽ đưa đến sự phá hủy sụn.Chẳng hạn cầu thủ bóng đá dễ bị thoái hóa khớp gối,cầu thủ bóng chuyền dễ bị thoái hóa khớp vai và khuỷu,thợ mỏ thoái hóa khớp vai và gối…Ngoài ra còn nhiều yếu tố khác có thể là nguyên nhân của thoái hóa khớp như di truyền( cơ địa già sớm,thoái hóa khớp thể hột toàn thể) nội tiết(mãn kinh, đái tháo đường,loãng xương), chuyển hóa(bệnh gout).
THOÁI HÓA KHỚP CHỦ YẾU LÀ TỔN THƯƠNG TẠI CHỖ
Bệnh xuất hiện ở một hay nhiều khớp nhưng không có biểu hiện hệ thống,đây là đặc điểm phân biệt với các bệnh khác.Dấu hiệu chính của thoái hóa khớp là đau nhiều tại các khớp bị tổn thương,cảm giác đau tăng khi gắng sức và giảm khi nghỉ ngơi.trừ trường hợp thoái hóa cột sống gây chèn ép rễ thần kinh gây đau lan dọc dây thần kinh,còn lại phần lớn gây đau tại chỗ khớp bị thoái hóa.Đau có thể thành đợt kéo dài rồi giảm dần và hết,sau đó lại xuất hiện đợt đau khác sau khi vận động nhiều,nếu đau nhiều sẽ gây tình trạng co cơ phản ứng.
Trong thoái hóa khớp có tình trạng hạn chế vận động của khớp do tổn thương cấu trúc khớp (sụn,xương dưới sụn, bao hoạt dịch).Các động tác bị hạn chế có thể không nhiều và có thể chỉ ảnh hưởng một số động tác.Do hạn chế vận động nên nhóm cơ liên quan không hoạt động lâu ngày dẫn tới teo cơ. Các khớp thoái hóa có thể bị biến dạng nhưng không nhiều như các bệnh khớp khác,ở đây có thể có tình trạng gai xương mọc ở đầu xương hoặc cột sống bị gù, vẹo, cong, lõm.Ngoài ra có thể nghe được tiếng lạo xạo khi vận động khớp hoặc tràn dịch khớp, cũng có thể gặp tình trạng cứng khớp(xẩy ra định kỳ khi vừa ngủ dậy hoặc đứng lên).Nếu có sưng,nóng, đỏ tại khớp thì là một viêm khớp kèm theo.
PHÒNG NGỪA VÀ CHỮA TRỊ THOÁI HÓA KHỚP
Từ nguyên nhân gây ra thoái hóa khớp các chuyên gia đưa ra một số khuyến cáo nhằm phòng ngừa tình trạng thoái hóa khớp:
- Trong lao động, thể dục thể thao nên tránh một số tư thế xấu.
- Tránh các tác động quá mạnh,đột ngột và sai tư thế khi mang vác,đẩy,nâng,bưng,xách.
- Có chế độ ăn uống tập luyện phù hợp để tránh tăng cân quá mức.
- Phát hiện và chữa trị các bệnh lý của xương khớp, ngăn ngừa thoái hóa khớp thứ phát.
- Phòng ngừa và phát hiện sớm các bệnh nghề nghiệp,nhất là những người lao động nặng
Chữa trị chủ yếu là chữa triệu chứng: Giảm đau và kháng viêm.Không có thuốc ngăn ngừa quá trình thoái hóa khớp, trong đợt cấp tính dùng thuốc giảm đau và kháng viêm.Điều quan trọng là điều trị phục hồi chức năng.Hiện nay người ta quan tâm tới các phương pháp không dùng thuốc: Các bài tập thể dục cho từng vị trí thoái hóa,xoa bóp, vật lý trị liệu: chườm nóng, đèn hồng ngoại,máy sóng ngắn, sóng siêu âm,xung điện… Đôi khi cần can thiệp ngoại khoa để chỉnh hình hoặc giải quyết chèn ép thần kinh.
BS. Bùi Minh Trang
Bình luận